Bipolair gras van Ten Cate?

Een prangende vraag die nog beantwoord moet worden in ons Italiaanse leven is de keus voor de grasmat. Als we niets doen, dan krijgen we namelijk een manisch depressieve grasmat, of zoals dat tegenwoordig heet, een grasmat met een bipolaire stoornis. "De stemmingswisselingen kunnen af en toe optreden, met periodes van een normale stemming tussendoor, maar ook snel achter elkaar. Snelle en wisselende op elkaar volgende vormen van stemmingen heet "rapid cycling". Ook gemengde episodes treden op bij sommigen die met de stoornis zijn behept."
Bron: http://nl.wikipedia.org/wiki/Bipolaire_stoornis

En in feite hebben we die al. 

In de winter is de grasmat rond ons huis namelijk een groene laag die fier overleeft, ondanks wind, kou en regen. De kleigrond waarmee het gras een verbond heeft gesloten, houdt al het water aan de oppervlakte. Soms veeg je dan met je klompen zomaar een stuk gras weg, maar in ons deel van Italie moet je toch over water in principe niet klagen. En dat doet het gras ook niet, want zodra het lente wordt schiet het de lucht in; "Himmel hoch jauchzend".
In de hitte van de zomer is het gras een treurende basislaag, die zelfs geprikkeld zijn stekels uitzet voor iedereen die het gras zachtjes wil benaderen. Tekort gedaan door de hemel en ook nog eens gekortwiekt door de grove maaimachine van de buurman, reageert het geprikkeld of gelaten; "zum Tode betrübt".
En tussendoor: dan hoeft het maar even te regenen of er staat lang gras, met als indringers tussendoor ook nog eens metershoog onkruid en welig tierende neurozen (ik kon het niet laten).

Prato inglese, oftewel English lawn 

De mode bij veel Italianen is helaas het Engelse gazon.
Dat betekent dat er gras wordt gezaaid en gemaaid, maar vooral errrrruuugggg veel gesproeid. Van de website 'www.livinginitaly.com' heb ik het volgende overzicht: Water Consumption (at 5 litres per square metre of lawn)

Lawn size	Day (litres)	Month (litres)	Year (litres)	Bath tubs (per season)
100 sq.m.	500	14,000	42,000	140
200 sq.m.	1,000	30,000	90,000	300
300 sq.m.	15,000	450,000	1,350,000	4,500
400 sq.m.	20,000	600,000	1,800,000	6,000
500 sq.m.	25,000	750,000	22,500,000	75,000

Bron: http://www.livinginitaly.com/italian_lawns.html
Nou is de strekking van dit bericht goed bedoeld, want het is duidelijk dat het sowieso om veel te veel water gaat. Er klopt alleen niets van deze cijfers.

De juiste cijfers zijn:

	5 liter per m2	30 dagen	niet 365 dagen maar 3 maanden	114,00
Lawn size sq.m	Day (litres)	Month (litres)	Year (litres)	Bath tubs (per season)
100	500	15.000	45.000	395
200	1000	30.000	90.000	789
300	1500	45.000	135.000	1.184
400	2000	60.000	180.000	1.579
500	2500	75.000	225.000	1.974

Ergens tussen de 200 en 300 m2 gaat het fout met de vermenigvuldigingen.
De jaargetallen komen uit een berekening van 3 maanden: de 3 warmste maanden waarin er eigenlijk geen regen valt. Daarnaast hebben ze in Engeland kennelijk grote badkuipen. Volgens mij bron www.kraanwater.nu zit er 114 liter water in een badkuip; volgens de Engelse bron kennelijk 300 liter.
Dat is wel jammer want retorisch gezien biedt het argument aan kracht in: 75000 badkuipen is toch een stuk meer dan de magere 2000 die in de nieuwe berekening leeggegooid moeten worden om 500 m2 gras groen te houden.

Het gras is altijd groener bij de buren 

500m2 lijkt overigens erg veel, in Nederland. Maar 25m bij 20m is bij een huis op het platteland in Italië geen overdreven maat. En dat sproeien, dat gebeurt ook echt. Dus als je 's avonds twijfelt omdat het geluid dat je hoort wel een erg regelmatig krekende krekel is, dan is je tweede optie een sproeier. Uren lang, en dan nog eens urenlang. En dus hebben ze vaak ook prachtig groen gras.

Goed voorbeeld 

Nou zijn Italiaanse consumenten natuurlijk niet de enige die moeite doen voor hun grasmat. In de voetballerij bijvoorbeeld hebben wij het beroemde voorbeeld van de Arena. "De Amsterdam ArenA kampte met problemen met de grasmat. Oorspronkelijk was gekozen voor een geheel verrijdbare grasmat, die buiten het stadion kon worden geparkeerd. Hieraan zou een gedeelte van het parkeerterrein worden opgeofferd. In het uiteindelijk ontwerp was dit niet meer mogelijk. Tegenwoordig plaatst de Amsterdam ArenA lampen na elke wedstrijd. De lampen staan de hele week op het veld. De lampen bevorderen de groei en het herstel van de grasmat. Tegenwoordig wordt de grasmat nog maar 1 x per jaar vervangen, het laatst is de grasmat vervangen na de zomerstop van 2013. Het sluitbare dak heeft het voordeel dat bij slecht weer het veld bespeelbaar blijft, maar het is minder voordelig voor de kwaliteit van de grasmat omdat zon, regen en wind vereist zijn voor goede groei van het gras." Nou hebben wij geen arena boven onze 'prato', hebben we geen schuifdak en gaan we ook geen lampen rondom onze grasmat plaatsen. Dat laatste hebben we juist niet nodig met onze Italiaanse koperen ploert die, als je even niet oplet, er een Afrikaanse steppe van maakt.

Kiezen is verliezen 

Maar wat dan wel? Net als met onze authentieke PVC-luiken gaan we hier misschien wel voor 'neppers', oftewel kunstgras. Het moet even aangelegd worden, maar daarna heb je een permanente prachtige groene mat die geen water nodig heeft. Tegenwoordig heb je ook allerlei typen kunstgras. Veel verschillende sporten als hockey, honkbal, softbal, voetbal, korfbal, tennis, golf en football kunnen op kunstgras worden gespeeld. Kunstgras kan ook toegepast worden in woon- en werkomgevingen, zoals in tuinen, op (dak)terrassen en rond zwembaden. Koninklijke Ten Cate uit Almelo is een van de belangrijkste producenten.   http://nl.wikipedia.org/wiki/Kunstgras .
Dat laatste is natuurlijk positief omdat we dan de roots van de familie Ten Kate steunen (geen familie).

Groen is gras, onder mijne voeten 

Ik kan op kunstgras alleen beter geen slidings doen, lees ik ook. Dus als ik zelf een keer 'Himmelhoch jauchzend' ben, dan neem ik een biertje, doe een bescheiden vreugdedansje, maar haal beter niet die capriolen uit die je veel van die voetbaljochies ziet doen als ze scoren.
'Wat dan wel' wordt beantwoordt door Goethe die kennelijk in zijn toneelstuk Egmont na het zum Tode betrübt vervolgt met een prachtige zin die ik straks zal citeren (http://de.wikipedia.org/wiki/Egmont_(Goethe).
Want die zin blijkt het antwoord op de belangrijke vraag wat wij moeten doen met onze grasmat.
Het gaat niet om echt of neppers, om groen of geel, zacht of stekelig. Het gaat alleen maar om wat je erop doet.
Ik ga daarom met mijn lief op die grasmat zitten en dan is het al goed. Want Goethe vervolgt de bipolaire zin met: Glücklich allein ist die Seele, die liebt. 

Duurzaam bouwen in Italie: weten wat je niet weet

Een van de redenen waarom een verbouwingsproject altijd zo spannend is is dat je geconfronteerd wordt met een schier oneindige reeks met keuzes. Groot of klein, technisch of inrichting, met uitgebreide onderbouwing of een gok: het gaat maar door.
Voor de meeste mensen is een verbouwing daarnaast iets wat ze maar eens in de 20 jaar doen, bij hun eerste huis of zoals bij ons bij ons tweede huis. En net als bij het kiezen van de juiste hypotheek moet je je ineens inwerken in de onbekende wereld van typen stenen, zwaarte van de fundering, materialen van de ramen etc. Het aardige daarbij is ook dat je (meestal terecht) voelt dat je een keus gaat nemen die verstrekkende gevolgen kan hebben, maar dat je de kennis en ervaring ontbeert om dat volledig te overzien.
Je 'partner' hierbij is een architect, aannemer, onderaannemer of adviseur, die je weliswaar de keus voorlegt, maar natuurlijk zelf ook zijn belangen en voorkeuren heeft (waaronder alles wat te maken heeft met 'gemak' en 'bekend'). Aan de zijlijn staan de goed bedoelende familieleden en vrienden die het bij hun verbouwing allemaal ook hebben meegemaakt.

En dan aan jou de taak om een weloverwogen keuze te maken.
Met duurzaam (ver)bouwen in Nederland zet je de boel nog verder onder druk. Er zijn weliswaar prachtige sites van Milieucentraal (Milieucentraal.nl: Duurzaam verbouwen) en subsidieinformatie van SenterNovem (Agentschap NL: Energie en klimaat) enzo, maar het is gewoon een terrein waar allerlei zaken nog erg in ontwikkeling zijn. Bij een gewone verbouwing wordt je niet geconfronteerd met het probleem dat de bakstenen volgend jaar misschien wel een stuk harder of lichter zijn; dat product en die markt zijn redelijk uitontwikkeld. Bij zonnepanelen, daarentegen, lijkt het nu pas op gang te komen, voornamelijk dankzij onze economische redders uit China. Volgend jaar, is me al herhaalde malen voorgehouden, komen er panelen uit China die veel goedkoper en veel efficiënter zijn! En dat is belangrijk want de terugverdientijd van de investeringen zijn over het algemeen veel te lang: 15 jaar is geen uitzondering. Zonnepanelen, zonneboilers, driedubbelglas met coating, eHR-ketels, microwarmtekracht centrales, warmtepompen, zelfregulerende ventilatieroosters, een eco-zwembad: het gaat niet om tientjes en ook niet om duizendjes.

Als je dit alles dan ook nog vertaalt naar Italië, dan heb je echt een probleem. Net nadat je je hebt ingelezen in Nederland, en snapt dat er teveel keus is om te kunnen kiezen en dat het volgend jaar allemaal anders is, vraag je je Italiaanse architect om een adviesje. Zoals al eerder gezegd (bericht: Duurzaam bouwen in de praktijk en Mozes ) bleek hij gelukkig helemaal 'into' de bioarchitettura. Maar een eco-plan maken voor een huis is toch iets anders dan de juiste bouwmaterialen kiezen. En de economische luwte van Le Marche is ook iets anders dan Noord-Italië waar een groot deel van de Italiaanse en buitenlandse sanitair-verwarmings-ventilatiebedrijven zitten.

Een aantal bijkomende problemen treden hierbij op:

• Le Marche heeft een ander klimaat dan Noord-Holland: koeling is daar voor ons minstens zo belangrijk als verwarming;
• ons huis daar heeft ook nog zijn eigen specifieke positie m.b.t. wind, zon en regen, oftewel moeder Aarde;
• financiële ruimte: met onbeperkt budget is het makkelijker dan als je moet kiezen tussen een besparende langetermijnoplossing en mooiere tegels.

 Onze oplossing: we maken een stappen-plan. We tekenen het einddoel, maar doen niet alles tegelijk.

Dat einddoel hebben we overigens wel nu al op een heel praktische manier nodig. Bij het storten van de betonnen vloeren leggen we namelijk nu al extra leidingen van en naar de tuin, voor de toekomstige warmtepomp. 
Als eerste stap in dat plan, hebben we gekozen voor het maken van een zo goed mogelijk geïsoleerd en slim te ventileren huis. Alle warmte en koeling die we straks van de zon of moeder Aarde krijgen, worden dan in ieder geval optimaal benut. En dat reduceert de hoeveelheid warmte en koeling die we zelf moeten gaan opwekken met elektriciteit, gas, zonnepanelen en warmtepompen.

Voor het slimme werk hebben we daarnaast een schijnbaar goed en onafhankelijk adviesbureau gevonden dat ons gaat helpen met het maken van een technisch plan. (Ik moet ze alleen nog wel even  bellen om uit te leggen wat we willen, in het Italiaans!)
Het gaat daarbij om twee zaken:

• de juiste ingrediënten: bijvoorbeeld een Ultra-Hoog-Rendementsketel, maar wel een die past bij het aantal kamers en ons gebruik ervan;
• hun samenhang: geen ventilatiesysteem dat alle warmte afvoert die je net duurzaam via de vloer aan het verspreiden bent; wel elementen van 'domotica' (slim huis) en via internet de verwarming aanzetten, maar geen pratende koelkast die je vertelt dat een bepaald type worst er niet meer inkomt wegens stankoverlast!

Zoals altijd, weet je aan het einde van zo'n project hoe het moet (en hoe het had gemoeten). Ik denk dat ik daarom hierna maar part-time buitenlanders ga begeleiden die duurzaam willen verbouwen in Italie. 'Una hora doctior' zei mijn docent op de universiteit altijd al, als hij nog even snel iets had opgezocht om het ons daarna te kunnen doceren.
Bijkomend voordeel: zodra ik inkomsten heb in Italië, komen de subsidiepotten ineens binnen handbereik en worden onze eigen investeringen deels betaald door de Italiaanse staat. Ik heb zo'n vermoeden dat dat wel eens de slimste manier kan zijn om een deel van de Nederlandse financiële steun aan Italië, straks, terug te krijgen.


PS: Italiaanse termen in dit verband zijn: solare termico, caldaia solare termico, solare fotovoltaico, pompa di calore (aereo à acqua calda ; terra acqua calda), recupero di calore acqua doccia (scambiatore di calore allo scarico del piatto doccia = warmtewisselaar uitlaat douchebak), casa energetica, ventilazione, caldaia, isolante termico, ventilazione controllata, casa passiva, sistema ventilazione finestre, grigla di ventilazione finestra, domotica, aerazione meccanica controllata, casa zero energy, materiali ecologici, condizionatore d'aria, leggi e normative.

En als toegift nog een klein citaat uit de Italiaanse wikipedia over warmtepompen en de efficiency van verwarming en koeling (denk ik):

La resa di una pompa di calore è misurata dal coefficiente di prestazione, COP . Di seguito si riportano le formule per il calcolo del COP in applicazioni per il riscaldamento e per il raffreddamento.

dove Q_freddo è la quantità di calore estratta da una riserva fredda alla temperatura T_fredda e Q_caldo è la quantità di calore distribuita ad una riserva calda alla temperatura T_calda.

Duurzaam bouwen in de praktijk en Mozes

Door een vriend van mij, Rob (bioloog, duurzaam bouwadviseur, meubelmaker), ben ik betrokken geraakt bij het organiseren van een festival over duurzaamheid, wetenschap en kunsten. Vervolgens zaten we ineens met een huis in Italië en een altijd te krap budget.
Aanvankelijk heb ik met Rob naar de ideale oplossing gekeken met allerlei technologische hoogstandjes als zelf regulerende ventilatieroosters in het raam, via internet vanuit Nederland bestuurbare verwarming op basis van warmtepompen etc. Later kom ik hierop terug, meer inhoudelijk en met een verslag van de Installatiebeurs in de Jaarbeurs in Utrecht. Ik vind het een leuk onderwerp, maar ik dacht ook: die Italianen, dat vinden ze vast onzin dat duurzame bouwen. Niets bleek minder waar.
Onze eigen 'geometra' Ugo (geometra = architect/projectmanager/vergunningenaanvrager) bleek helemaal 'into' dit onderwerp te zijn, en dat werd duidelijk door een onuitgesproken meningsverschil met de lokale aannemersbedrijven.

Wat wil het geval? Ons huis heeft eigenlijk een goede structuur. Ondanks de lichte aardbevingen in het gebied (het is niet ver van Aquila), zijn er geen noemenswaardige grote scheuren in het huis. Een interessant detail is nog dat de vloeren van de benedenverdieping gewoon zijn aangebracht op de grond, en dus niet op een fundament, al dan niet voorzien van kruipruimte. Er zijn ooit gewoon sleuven gegraven in een rechthoek ter grootte van het huis, en daar zijn muren in gebouwd.
Het huis bestaat uit twee delen: links is nieuwer en  beter, rechts is ouder en slechter. Het afgelopen half jaar hebben wij een aantal aannemers door het huis geleid, en een deel van hen kwam al snel met de volgende oplossing: het rechter, slechte, deel gewoon afbreken. Opnieuw opbouwen is goedkoper dan renoveren. En ook beter, vinden zij, zeker gezien die slechte, zwakke, stenen die zijn gebruikt voor de binnenmuren.

Vervolgens die keuze met de geometra Ugo besproken. Hij kwam met een heel andere visie. In de 'bioarchitettura' van de afgelopen jaren wordt er juist weer gewerkt met deze 'zwakke' stenen: dit zijn namelijk stenen van klei uit onze grond, die in een vorm zijn geperst en in de zon zijn gedroogd. Het blijkt nu, uit experimenten op Sardinië, dat het binnenklimaat in huizen gemaakt met deze 'mattoni crudi', ruwe, ongebakken stenen, heel aangenaam en 'natuurlijk' is. Al langer zijn die lemen huizen bekend, o.a. uit projecten in Californie, maar dit is in Italië in ieder geval een herontdekte techniek. Deze 'mattoni crudi' blijken het fundament voor het nieuwe bouwen!

Ik moet de door Ugo aangereikte artikelen nog lezen (lees: proberen online te vinden en door de Google vertaalmachine gooien; zie mijn andere tekst hierover), maar de link naar het tijdschrift krijg je alvast (Bioarchitettura-rivista.it) en een beschrijving van een andere publicatie :
- keywords: terra-cruda, mattoni-crudi, Sardegna,tecnologie-tradizionali, argilla, sassi, pietre, bioarchitettura
- samenvatting: Panoramica sulle tecnologie tradizionali usate in Sardegna : sassi, pietre squadrate e non, mattoni crudi, tecniche miste, mattoni cotti, con immagini tratte dal testo di Osvaldo Baldacci "La casa rurale in Sardegna" del 1952. Attualmente nell'isola almeno due generazioni soffrono visivamente e fisicamente della perdita di qualità del loro modello di abitare. En zo is het maar net.

Op een Duitse site Terragena hebben ze het over de 'Rohrziegel': Der Bachstein auf rohe Lehm, Adobe genannt, ist eine Mischung von Lehm und am Sonne trockene Stroh. Er hat unzählige Wirkungen: er ist ein Feuchtigkeitsregulator für die Räumen, akustischer, thermischer Isolator und er schützt auch vor den elektromagnetischen Felder. (Dat van die 'elektromagnetische Felder' zou ik met een korreltje zout nemen.)

De associatie hierbij, voor een gereformeerde domineeszoon, is natuurlijk met de bouwmaterialen van de Israelieten die in Egypte stenen van klei moesten maken:  "De Israëlieten ......moesten voor de farao de voorraadsteden Pitom en Raämses bouwen .... ze moesten stenen maken van klei en op het land werken", uit Exodus 1, 1-22 (Nieuwe Bijbelvertaling: Exodus 1,1-22)". In het verhaal over de toren van Babel staat er 'Ze zeiden tegen elkaar: ‘Laten we van klei blokken vormen en die goed bakken in het vuur.’ De kleiblokken gebruikten ze als stenen, en aardpek als specie. (Nieuwe Bijbelvertaling: Genesis 11,1-4). Die stenen waren dus wel gebakken, voor de toren van Babel, en die van de Egyptische bouwwerken niet!   

NB: In de productie is van deze stenen is dus ongeveer geen elektrische energie gaan zitten. Los hiervan speelt natuurlijk het heen en weer vliegen met Ryanair (Ryanair). Het is echt erg goedkoop: soms vliegen we met zijn tweeën voor 50 Euro, all-in. Maar het is wel een hoop uitstoot; gelukkig hebben we genoeg ruimte voor flink wat compenserende bomen.