Duurzaam bouwen in Italie: weten wat je niet weet

Een van de redenen waarom een verbouwingsproject altijd zo spannend is is dat je geconfronteerd wordt met een schier oneindige reeks met keuzes. Groot of klein, technisch of inrichting, met uitgebreide onderbouwing of een gok: het gaat maar door.
Voor de meeste mensen is een verbouwing daarnaast iets wat ze maar eens in de 20 jaar doen, bij hun eerste huis of zoals bij ons bij ons tweede huis. En net als bij het kiezen van de juiste hypotheek moet je je ineens inwerken in de onbekende wereld van typen stenen, zwaarte van de fundering, materialen van de ramen etc. Het aardige daarbij is ook dat je (meestal terecht) voelt dat je een keus gaat nemen die verstrekkende gevolgen kan hebben, maar dat je de kennis en ervaring ontbeert om dat volledig te overzien.
Je 'partner' hierbij is een architect, aannemer, onderaannemer of adviseur, die je weliswaar de keus voorlegt, maar natuurlijk zelf ook zijn belangen en voorkeuren heeft (waaronder alles wat te maken heeft met 'gemak' en 'bekend'). Aan de zijlijn staan de goed bedoelende familieleden en vrienden die het bij hun verbouwing allemaal ook hebben meegemaakt.

En dan aan jou de taak om een weloverwogen keuze te maken.
Met duurzaam (ver)bouwen in Nederland zet je de boel nog verder onder druk. Er zijn weliswaar prachtige sites van Milieucentraal (Milieucentraal.nl: Duurzaam verbouwen) en subsidieinformatie van SenterNovem (Agentschap NL: Energie en klimaat) enzo, maar het is gewoon een terrein waar allerlei zaken nog erg in ontwikkeling zijn. Bij een gewone verbouwing wordt je niet geconfronteerd met het probleem dat de bakstenen volgend jaar misschien wel een stuk harder of lichter zijn; dat product en die markt zijn redelijk uitontwikkeld. Bij zonnepanelen, daarentegen, lijkt het nu pas op gang te komen, voornamelijk dankzij onze economische redders uit China. Volgend jaar, is me al herhaalde malen voorgehouden, komen er panelen uit China die veel goedkoper en veel efficiënter zijn! En dat is belangrijk want de terugverdientijd van de investeringen zijn over het algemeen veel te lang: 15 jaar is geen uitzondering. Zonnepanelen, zonneboilers, driedubbelglas met coating, eHR-ketels, microwarmtekracht centrales, warmtepompen, zelfregulerende ventilatieroosters, een eco-zwembad: het gaat niet om tientjes en ook niet om duizendjes.

Als je dit alles dan ook nog vertaalt naar Italië, dan heb je echt een probleem. Net nadat je je hebt ingelezen in Nederland, en snapt dat er teveel keus is om te kunnen kiezen en dat het volgend jaar allemaal anders is, vraag je je Italiaanse architect om een adviesje. Zoals al eerder gezegd (bericht: Duurzaam bouwen in de praktijk en Mozes ) bleek hij gelukkig helemaal 'into' de bioarchitettura. Maar een eco-plan maken voor een huis is toch iets anders dan de juiste bouwmaterialen kiezen. En de economische luwte van Le Marche is ook iets anders dan Noord-Italië waar een groot deel van de Italiaanse en buitenlandse sanitair-verwarmings-ventilatiebedrijven zitten.

Een aantal bijkomende problemen treden hierbij op:

• Le Marche heeft een ander klimaat dan Noord-Holland: koeling is daar voor ons minstens zo belangrijk als verwarming;
• ons huis daar heeft ook nog zijn eigen specifieke positie m.b.t. wind, zon en regen, oftewel moeder Aarde;
• financiële ruimte: met onbeperkt budget is het makkelijker dan als je moet kiezen tussen een besparende langetermijnoplossing en mooiere tegels.

 Onze oplossing: we maken een stappen-plan. We tekenen het einddoel, maar doen niet alles tegelijk.

Dat einddoel hebben we overigens wel nu al op een heel praktische manier nodig. Bij het storten van de betonnen vloeren leggen we namelijk nu al extra leidingen van en naar de tuin, voor de toekomstige warmtepomp. 
Als eerste stap in dat plan, hebben we gekozen voor het maken van een zo goed mogelijk geïsoleerd en slim te ventileren huis. Alle warmte en koeling die we straks van de zon of moeder Aarde krijgen, worden dan in ieder geval optimaal benut. En dat reduceert de hoeveelheid warmte en koeling die we zelf moeten gaan opwekken met elektriciteit, gas, zonnepanelen en warmtepompen.

Voor het slimme werk hebben we daarnaast een schijnbaar goed en onafhankelijk adviesbureau gevonden dat ons gaat helpen met het maken van een technisch plan. (Ik moet ze alleen nog wel even  bellen om uit te leggen wat we willen, in het Italiaans!)
Het gaat daarbij om twee zaken:

• de juiste ingrediënten: bijvoorbeeld een Ultra-Hoog-Rendementsketel, maar wel een die past bij het aantal kamers en ons gebruik ervan;
• hun samenhang: geen ventilatiesysteem dat alle warmte afvoert die je net duurzaam via de vloer aan het verspreiden bent; wel elementen van 'domotica' (slim huis) en via internet de verwarming aanzetten, maar geen pratende koelkast die je vertelt dat een bepaald type worst er niet meer inkomt wegens stankoverlast!

Zoals altijd, weet je aan het einde van zo'n project hoe het moet (en hoe het had gemoeten). Ik denk dat ik daarom hierna maar part-time buitenlanders ga begeleiden die duurzaam willen verbouwen in Italie. 'Una hora doctior' zei mijn docent op de universiteit altijd al, als hij nog even snel iets had opgezocht om het ons daarna te kunnen doceren.
Bijkomend voordeel: zodra ik inkomsten heb in Italië, komen de subsidiepotten ineens binnen handbereik en worden onze eigen investeringen deels betaald door de Italiaanse staat. Ik heb zo'n vermoeden dat dat wel eens de slimste manier kan zijn om een deel van de Nederlandse financiële steun aan Italië, straks, terug te krijgen.


PS: Italiaanse termen in dit verband zijn: solare termico, caldaia solare termico, solare fotovoltaico, pompa di calore (aereo à acqua calda ; terra acqua calda), recupero di calore acqua doccia (scambiatore di calore allo scarico del piatto doccia = warmtewisselaar uitlaat douchebak), casa energetica, ventilazione, caldaia, isolante termico, ventilazione controllata, casa passiva, sistema ventilazione finestre, grigla di ventilazione finestra, domotica, aerazione meccanica controllata, casa zero energy, materiali ecologici, condizionatore d'aria, leggi e normative.

En als toegift nog een klein citaat uit de Italiaanse wikipedia over warmtepompen en de efficiency van verwarming en koeling (denk ik):

La resa di una pompa di calore è misurata dal coefficiente di prestazione, COP . Di seguito si riportano le formule per il calcolo del COP in applicazioni per il riscaldamento e per il raffreddamento.

dove Q_freddo è la quantità di calore estratta da una riserva fredda alla temperatura T_fredda e Q_caldo è la quantità di calore distribuita ad una riserva calda alla temperatura T_calda.

Tegels tellen

Onlangs zaten wij weer in de kerk. En hoewel de priester een van zijn meest bevindelijke momenten had van het afgelopen jaar, dwaalden mijn ogen toch af en toe af, richting tegels. Tegels moeten gekozen worden bij een verbouwing, maar de combinatie van tegels en kerk hebben een speciale betekenis.
Vroeger als wij in de kerk zaten, namelijk, dan waren die tegels een probaat middel tegen de verveling. Kort na het begin van de preek, begon je dan op het gezangenbord de psalmen op te tellen en te delen door het aantal gezangen, enzo. Als alle mogelijkheden van dit bord waren uitgeput, begon je maar aan de tegels. Zoveel rijen breed, zoveel lang, dat is zoveel; de kerk, is zo groot, dus er zijn ongeveer X tegels. Als de preek echt lang duurde, kwamen daar nog de spijlen bij  van het hekje voor de ouderlingen.

In onze kerk in Montegiorgo keek ik heel even zo naar die tegels, maar al snel nam de verbouwing de overhand. Met een hypotheek op zak, durf je te gaan denken aan het aankopen van tegels. Nadat de kerkdienst was afgelopen, bleef ik even treuzelen en nam toen snel een foto van die vloer. Een mooie combinatie van verschillende kleuren, en twee manieren van leggen.
Ook hierin zijn er allerlei existentiële keuzen te maken. Ben ik iemand die gaat voor makkelijk schoonmaken, of iemand die leeft bij esthetiek, of voel ik mij slechts een medebewoner, een passant, in ons huis en wil ik de oude vloer van dit huis herstellen als voortzetting van een traditie? Of kijk ik gewoon naar mijn portemonnaie? Voor alles is wat te zeggen.
Makkelijk schoonmaken is gezien onze plannen voor uitbundig koken met veel olijfolie en lekker gebraden vlees, deels uit de nog te bouwen open haard in de keuken, best handig. Als je daar nog de begeleidende espresso's bijdenkt, die kunnen vallen, dan heb je bijna je keus gemaakt. Makkelijk schoonmaken betekent niet per se mooi. Ik ben eens met de zwager van de buurman naar een bouwmaterialencentrum gegaan, en daar had je veel voor schoonmaken ideale maar verder lelijke tegels.
Esthetiek is waar alle goed bedoelende Nederlandse vrienden natuurlijk voor gaan. Ze denken aan een romantische film in Toscane en roepen: 'die vloer moet je doen'! Natuurlijk willen wij dat ook wel, al zijn die door de producent van de film uitgezochte lokaties natuurlijk wel iets anders dan onze 'echte-mensen-boerderij' in een durpie in Le Marche.
De traditionele tegelrichting opgaan is eigenlijk onmogelijk. Een bijkomend detail van ons huis is namelijk dat er, zoals in zovele boerenhuizen in Italie, nooit op de benedenverdieping geleefd is. Daar leefden namelijk de dieren. Onze vloer in de verschillende voormalige stallen is een combinatie van vooral pragmatische betonnenvloeren, afvoergoten en grof gelegde stenen, die zo door een eeuwenlange stroom van koeien-, schapen- en geitenurine is doordrenkt, dat er maar een optie is: verwijderen en volledig vervangen. Wij zijn nog erg blij met alles, ook met de lelijke dingen of voorwerpen die voor de bewoners toen toevallige restjes waren en die wij weer nu terugvinden alsof het archeologische vondsten van betekenis zijn. Wij zullen die zure stenen dus ongetwijfeld netjes afbikken, opstapelen en denken dat we er ooit nog iets mee gaan doen. Ik denk wel dat dat ergens buiten wordt.
De financiën zijn natuurlijk ook belangrijk: er is ongetwijfeld een vrachtwagen met oude tegels uit een palazzo in Venetië te bestellen, ook uit panden die op de werelderfgoedlijst staan, maar dan speelt toch mee dat er voor onze benedenverdieping en een deel van de bovenverdieping wel erg veel tegels nodig zijn.

Dankzij de zwager van de buurman is ons probleem waarschijnlijk opgelost. Wij hebben namelijk ontdekt dat we een combi van al die net genoemde typen zijn: pragmatisch traditioneel. En de zwager van de buurman heeft daar een tegel bij gevonden die er oud uitziet, de vorm heeft van de traditionele rechthoek, makkelijk is schoon te maken, en ook nog betaalbaar is. Wat wil je nog meer?
Ik kan niet wachten tot ik de eerste keer 'sochtends naar beneden loop en met mijn blote voeten over die tegels naar het aanrecht loop: even een bakkie doen.